{"id":68275,"date":"2019-05-27T08:00:00","date_gmt":"2019-05-27T13:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/?p=68275"},"modified":"2019-05-22T17:41:10","modified_gmt":"2019-05-22T22:41:10","slug":"espana-no-quiso-ni-pudo-reproducirse-en-america-maria-del-carmen-martinez","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/entrevista\/espana-no-quiso-ni-pudo-reproducirse-en-america-maria-del-carmen-martinez\/","title":{"rendered":"Espa\u00f1a no quiso ni pudo reproducirse en Am\u00e9rica: Mar\u00eda del Carmen Mart\u00ednez"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"1\" data-aria-posinset=\"1\" data-aria-level=\"1\"><i><span data-contrast=\"auto\">En la historia de la Conquista no todo est\u00e1 dicho, p<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">lante\u00f3 la historiadora espa\u00f1ola<\/span><\/i><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div id=\"attachment_68095\" style=\"width: 732px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2019\/05\/160519-MarIa-del-Carmen.jpg\"><img aria-describedby=\"caption-attachment-68095\" decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"size-full wp-image-68095\" src=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2019\/05\/160519-MarIa-del-Carmen.jpg\" alt=\"\" width=\"722\" height=\"482\" srcset=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2019\/05\/160519-MarIa-del-Carmen.jpg 722w, https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2019\/05\/160519-MarIa-del-Carmen-300x200.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 722px) 100vw, 722px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-68095\" class=\"wp-caption-text\">No se puede entender la \u00e9poca espa\u00f1ola de M\u00e9xico sin considerar la propia tradici\u00f3n ind\u00edgena, se\u00f1al\u00f3 la acad\u00e9mica<\/p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">Karina de la Paz Reyes D\u00edaz<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">27<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">\/05\/19, Xalapa, Ver.- <\/span><\/i><\/b><span data-contrast=\"auto\">Mar\u00eda del Carmen<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Mart\u00ednez <\/span><span data-contrast=\"auto\">Mart\u00ednez<\/span><span data-contrast=\"auto\">, de <\/span><span data-contrast=\"auto\">la <\/span><span data-contrast=\"auto\">Universidad de Valladolid, <\/span><span data-contrast=\"auto\">Espa\u00f1a, <\/span><span data-contrast=\"auto\">es reconocida por investigaciones que <\/span><span data-contrast=\"auto\">han aportado<\/span><span data-contrast=\"auto\"> datos in\u00e9ditos<\/span><span data-contrast=\"auto\"> sobre personaje<\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de la Conquista<\/span><span data-contrast=\"auto\">, como el propio Hern\u00e1n Cort\u00e9s<\/span><span data-contrast=\"auto\">. Recientemente<\/span> <span data-contrast=\"auto\">visit\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la entidad veracruzana<\/span><span data-contrast=\"auto\">, pues<\/span><span data-contrast=\"auto\"> particip\u00f3 en la <\/span><span data-contrast=\"auto\">conmemoraci\u00f3n <\/span><span data-contrast=\"auto\">de los 5<\/span><span data-contrast=\"auto\">00 a\u00f1os de la fundaci\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\">n del primer cabildo de Am\u00e9rica.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">A prop\u00f3sito de tal suceso, escribi\u00f3 el cap\u00edtulo \u201c1519, los primeros pasos de Veracruz\u201d en la obra <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Veracruz. Puerta de cinco siglos 1519-2019<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">, tomo I, coordinado por Carmen Bl\u00e1zquez Dom\u00ednguez, Gerardo Galindo Pel\u00e1ez y Ricardo <\/span><span data-contrast=\"auto\">Alejandres<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Teodoro, y editado por el Gobierno del Estado de Veracruz. Como parte de su visita, comparti\u00f3 una conferencia en la Unidad de Humanidades <\/span><span data-contrast=\"auto\">de <\/span><span data-contrast=\"auto\">la Universidad Veracruzana (UV), organizada por la Maestr\u00eda en Historia Contempor\u00e1nea, adscrita a la Facultad de Historia.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En entrevista <\/span><span data-contrast=\"auto\">para<\/span> <i><span data-contrast=\"auto\">Universo<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">cit\u00f3 que en ese<\/span><span data-contrast=\"auto\"> c<\/span><span data-contrast=\"auto\">ap\u00edtulo <\/span><span data-contrast=\"auto\">recupera<\/span><span data-contrast=\"auto\"> los primeros pasos <\/span><span data-contrast=\"auto\">de la fundaci\u00f3n del cabildo de la Villa Rica de la Vera Cruz y pone de relieve la trascendencia que tiene <\/span><span data-contrast=\"auto\">el <\/span><span data-contrast=\"auto\">conocer tal documento, que se firm\u00f3 el 2<\/span><span data-contrast=\"auto\">0 de junio de 1519 y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> se conserva en el Archivo General de Indias de Sevilla<\/span><span data-contrast=\"auto\">, Espa\u00f1a.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">\u201cE<\/span><span data-contrast=\"auto\">s e<\/span><span data-contrast=\"auto\">l documento, hasta la fecha, m\u00e1s temprano conocido de la presencia de los espa\u00f1oles en el territorio que hoy conocemos como M\u00e9xico y que Cort\u00e9s propuso que se llamase <\/span><span data-contrast=\"auto\">la <\/span><span data-contrast=\"auto\">Nueva Espa\u00f1a\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">\u00bfQu\u00e9 significa para uste<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">d la <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">Conquista<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">?<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">\u00a0<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El siglo XVI es de expansi\u00f3n por parte de los reinos de Castilla y Portugal, fundamentalmente mar\u00edtima. Unos llegaron a Asia; Castilla lleg\u00f3 al territorio americano. Es un siglo de gran dinamismo, de <\/span><span data-contrast=\"auto\">incorporaci\u00f3n del conocimiento.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En ese avance por el recorrido de las costas, de los golfos, cayos e islas se bautiza esa geograf\u00eda, casi casi en un proceso de apropiaci\u00f3n, porque se asume esa realidad. Tambi\u00e9n se mantienen <\/span><span data-contrast=\"auto\">top\u00f3nimos de la \u00e9poca anterior \u2013de hecho hay algunos que tienen un nombre hispano y no prospera<\/span><span data-contrast=\"auto\">n<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en el tiempo, pues se mantiene la denominaci\u00f3n ind\u00edgena.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Se incorpora un mundo de conocimiento que no siempre es suficientemente valorado. La farmacopea del viejo mundo se enriquece con la variedad de plantas que hace que la curiosidad cient\u00edfica lleve, desde fechas tempranas, a un m\u00e9dico como Francisco Hern\u00e1ndez a pasar a\u00f1os en la Nueva Espa\u00f1a y hacer un inventario de cosas no sabidas, ver la utilidad de determinadas plantas, reflejar esa fauna, esa flora, esas costumbres.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Eso es algo que hoy entendemos f\u00e1cilmente, cuando un registro gr\u00e1fico o una c\u00e1mara de televisi\u00f3n nos acerca el mundo en tiempo real, mientras que en el siglo XVI hab\u00eda que sortear esa comunicaci\u00f3n por otras v\u00edas, porque era a lo que se ten\u00eda alcance; y ah\u00ed est\u00e1 la narraci\u00f3n escrita, que ampl\u00eda el mundo con obras que se \u201cdevoran\u201d \u2013en el sentido de que se reciben con gran<\/span><span data-contrast=\"auto\"> curiosidad en la vieja Europa.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Es el caso de la obra<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de <\/span><span data-contrast=\"auto\">Francisco L\u00f3pez de <\/span><span data-contrast=\"auto\">G\u00f3mara<\/span><span data-contrast=\"auto\">, que se public\u00f3 en 1552<\/span><span data-contrast=\"auto\">;<\/span> <span data-contrast=\"auto\">al siguiente a\u00f1o <\/span><span data-contrast=\"auto\">se proh<\/span><span data-contrast=\"auto\">ibi\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">su impresi\u00f3n en Espa\u00f1a, pero tiene un gran<\/span><span data-contrast=\"auto\"> n\u00famero de ediciones en Europa <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013en castellano y tambi\u00e9n en otras lenguas.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">A m\u00ed me resulta particularmente emocionante moverme en la geograf\u00eda que he le\u00eddo. En Veracruz, situar la vista frente al islote de Ul\u00faa e intentar hacer un ejercicio de viaje en el tiempo, quitar la arquitectura contempor\u00e1nea y dejar la imaginaci\u00f3n a ese espacio que sigue teniendo una serie de improntas que marcaron los desembarcos, como puede ser la tem<\/span><span data-contrast=\"auto\">peratura, la sensaci\u00f3n t\u00e9rmica.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Es valorar la historia en un contexto tambi\u00e9n de dimensi\u00f3n. La vieja Europa es grande, pero en geograf\u00edas muy peque\u00f1as si considera<\/span><span data-contrast=\"auto\">mos <\/span><span data-contrast=\"auto\">las distancias que <\/span><span data-contrast=\"auto\">hay que recorrer de la mar del n<\/span><span data-contrast=\"auto\">orte a la del <\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\">ur y ver c\u00f3mo esas narraciones, relaciones y representaciones cartogr\u00e1ficas van dibujando lo que<\/span><span data-contrast=\"auto\"> hoy es el territorio mexicano.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">\u00bf<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">Qu\u00e9 <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">deton\u00f3 su inte<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">r\u00e9s por estudiar la Conquista<\/span><\/i><\/b> <b><i><span data-contrast=\"auto\">y desde cu\u00e1ndo?<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Se remonta <\/span><span data-contrast=\"auto\">a la \u00e9poca en que estudiaba en la Universidad de Valladolid, donde hab\u00eda <\/span><span data-contrast=\"auto\">la Especializaci\u00f3n<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Historia de Am\u00e9rica, <\/span><span data-contrast=\"auto\">que ten\u00eda una secci\u00f3n dentro de los estudios de la Facultad de Filosof\u00eda y Letras. Eran finales de los <\/span><span data-contrast=\"auto\">ochenta <\/span><span data-contrast=\"auto\">y me gustaron las materias que hab\u00eda cursado durante la especialidad<\/span><span data-contrast=\"auto\">, y cuando conclu\u00ed mi l<\/span><span data-contrast=\"auto\">icenciatura concurs\u00e9 a una beca.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">La beca ten\u00eda como l\u00ednea prioritaria de investigaci\u00f3n los desplazamientos mi<\/span><span data-contrast=\"auto\">gratorios espa\u00f1oles a Am\u00e9rica<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> e<\/span><span data-contrast=\"auto\">st\u00e1bamos en los a\u00f1os previos a 1992. Empec\u00e9 a trabajar con fuentes del Archivo General de Indias<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> con el que se inici\u00f3 mi actividad investigadora.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u00a0Aquel trabajo me permiti\u00f3 seguir el desplazamiento de gente de Castilla y de Le\u00f3n al Nuevo Mundo, utilizando los libros de pasajeros de la Casa de la Contrataci\u00f3n y, con una limitaci\u00f3n cronol\u00f3gica, el reinado de la Casa de Austria y \u2013tambi\u00e9n con un espacio geogr\u00e1fico definido, porque hab\u00eda otros grupos de investigaci\u00f3n que estaban analizando desde el punto de vista regional\u2013 los desplazamientos migratorios.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Empec\u00e9 con un estudio que incorpor\u00f3 muchas personas, pe<\/span><span data-contrast=\"auto\">ro que en su presentaci\u00f3n ten\u00eda<\/span><span data-contrast=\"auto\"> una finalidad m\u00e1s bien de tipo global,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de ver la procedencia de las distintas provincias de lo que hoy configura la comunidad aut\u00f3noma de Castilla y Le\u00f3n. No fue posible en ese momento, por<\/span> <span data-contrast=\"auto\">las <\/span><span data-contrast=\"auto\">l<\/span><span data-contrast=\"auto\">imitaciones<\/span> <span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">ya fue todo un avance introducir toda la inf<\/span><span data-contrast=\"auto\">ormaci\u00f3n<\/span> <span data-contrast=\"auto\">en<\/span><span data-contrast=\"auto\"> bases de datos<\/span><span data-contrast=\"auto\">, traba<\/span><span data-contrast=\"auto\">jar con un an\u00e1lisis estad\u00edstico<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013 de<\/span> <span data-contrast=\"auto\">analizar trayectorias particulares de muchos de los nombres que hab\u00eda encontrado.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">P<\/span><span data-contrast=\"auto\">ero s\u00ed me surgi\u00f3 el inter\u00e9s<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en el desarr<\/span><span data-contrast=\"auto\">ollo de la investigaci\u00f3n. T<\/span><span data-contrast=\"auto\">rat\u00e9 de acercarme a otros archivos y uno de ellos fue el Archivo de la Re<\/span><span data-contrast=\"auto\">al Chanciller\u00eda de Valladolid \u2013l<\/span><span data-contrast=\"auto\">a Chanciller\u00eda era uno de los tribunales del reino<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y esos fondos documentales estaba<\/span><span data-contrast=\"auto\">n<\/span><span data-contrast=\"auto\"> mucho <\/span><span data-contrast=\"auto\">menos trabajados, porque <\/span><span data-contrast=\"auto\">por su car\u00e1cter de documentaci\u00f3n judicial requiere cierta espe<\/span><span data-contrast=\"auto\">cializaci\u00f3n, familiarizaci\u00f3n y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> paciencia,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">ya que <\/span><span data-contrast=\"auto\">hay que leer mucho para extraer pocos datos.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Pero a veces se te prese<\/span><span data-contrast=\"auto\">nta<\/span><span data-contrast=\"auto\"> un universo interesant\u00edsimo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y ah\u00ed tambi\u00e9n descubr\u00ed otra faceta investigadora a la que dediqu\u00e9 bastantes a\u00f1os <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">y que no he abandonado <\/span><span data-contrast=\"auto\">nunca, porque<\/span><span data-contrast=\"auto\"> me sigue interesando<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013, q<\/span><span data-contrast=\"auto\">ue es el de la correspondencia.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Ac<\/span><span data-contrast=\"auto\">ud\u00ed a la documentaci\u00f3n judicial<\/span><span data-contrast=\"auto\"> para ver si se pod\u00edan establecer nexos entre la relaci\u00f3n <\/span><span data-contrast=\"auto\">de <\/span><span data-contrast=\"auto\">Castilla y Am\u00e9rica<\/span><span data-contrast=\"auto\">, y r<\/span><span data-contrast=\"auto\">ealmente fue una sorpresa, porque hay pleitos en los que <\/span><span data-contrast=\"auto\">existe<\/span><span data-contrast=\"auto\"> documentaci\u00f3n americana, porque los litigantes ten\u00edan alg\u00fan v\u00ednculo con alguna localidad del \u00e1mbito jurisdiccional del Tribunal y acud\u00edan a \u00e9st<\/span><span data-contrast=\"auto\">e para dirimir, por ejemplo,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> las herencias.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Las herencias se discut\u00edan entre un pariente o un hermano que hab\u00eda permanecido en la pen\u00ednsula y otro que se hab\u00eda instalado en territorio americano, pero que litigaba por tener un lugar en ese <\/span><span data-contrast=\"auto\">patrimonio familiar.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Marcaba otra faceta del desplazamiento migratorio que no traducen los libros de registro<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en los que simplemente se anotan el nombre de la persona que va a embarcar, una peque\u00f1a ref<\/span><span data-contrast=\"auto\">erencia de filiaci\u00f3n, cu\u00e1l era <\/span><span data-contrast=\"auto\">el destino \u2013de forma gen<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00e9rica, Nueva Espa\u00f1a o Per\u00fa\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y el<\/span><span data-contrast=\"auto\"> barco en el que se le otorgab<\/span><span data-contrast=\"auto\">a licencia para hacer el viaje; p<\/span><span data-contrast=\"auto\">ero no hablaba de porqu\u00e9 abandonaba su localidad, tampoco es una fuente que permita recuperar qu\u00e9 hi<\/span><span data-contrast=\"auto\">zo en el territorio americano ni<\/span><span data-contrast=\"auto\"> qu\u00e9 v\u00edncul<\/span><span data-contrast=\"auto\">os mantuvo con la patria chica.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Entonces, en el <\/span><span data-contrast=\"auto\">af\u00e1n de seguir algunas trayectorias<\/span><span data-contrast=\"auto\"> particulares, esta documentaci\u00f3n <\/span><span data-contrast=\"auto\">judicial <\/span><span data-contrast=\"auto\">me proporcion\u00f3 informaci\u00f3n <\/span><span data-contrast=\"auto\">de gran <\/span><span data-contrast=\"auto\">inter\u00e9s, porque aparec\u00edan partidas<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de bautismo<\/span> <span data-contrast=\"auto\">y sobre todo cartas privadas.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Y las cartas privadas que localic\u00e9 en esos procesos judiciales desde el siglo XVI hasta el XIX me permitieron publicar un voluminoso libro que titul\u00e9 <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Desde la otra orilla: cartas de Indias en el Archivo de la Real Chanciller\u00eda de Valladolid (siglos XVI-XVIII)<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">, porque marcaba esa conexi\u00f3n. Ah\u00ed se recuperaban las historias personales, ese hilo comunicativo a medias porque no se encuentran en esos procesos las cartas de <\/span><span data-contrast=\"auto\">amb<\/span><span data-contrast=\"auto\">o<\/span><span data-contrast=\"auto\">s lados<\/span><span data-contrast=\"auto\">, sino aquellos textos en los que alg\u00fan p\u00e1rrafo, frase o algo que se dec\u00eda ten\u00eda relaci\u00f3n con el motivo del litigio.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Al hilo de esa correspondencia recuper\u00e9 facetas de gran inter\u00e9s, de personajes significativos<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> entre ellos destaco la correspondencia y <\/span><span data-contrast=\"auto\">los <\/span><span data-contrast=\"auto\">memoriales que localic\u00e9 de un pleito <\/span><span data-contrast=\"auto\">de Hern\u00e1n Cort\u00e9s <\/span><span data-contrast=\"auto\">en la Real Chanciller\u00eda de Valladolid. Algo que recondujo un poco mi actividad hacia el personaje.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Yo hab\u00eda hecho aspectos relacionados con la emigraci\u00f3n, desde<\/span><span data-contrast=\"auto\"> las condiciones de la traves\u00eda y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> c\u00f3mo se preparaba el viaje \u2013porque hab\u00ed<\/span><span data-contrast=\"auto\">a que comprar todo lo necesario<\/span><span data-contrast=\"auto\">, desde la cama hasta los alimentos que se <\/span><span data-contrast=\"auto\">iban a consumir durante la traves\u00eda<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Pero e<\/span><span data-contrast=\"auto\">n la revisi\u00f3n de esa documentaci\u00f3n judicial di con un pleito en el que estaba involucrado Hern\u00e1n Cort\u00e9s<\/span><span data-contrast=\"auto\"> (de los a\u00f1os que vivi\u00f3 en la ciudad de Valladolid, en su etapa final en aquella pen\u00ednsula)<\/span><span data-contrast=\"auto\">, algo que me invit\u00f3 a seguir tirando del hilo y a seguir buscando informaci\u00f3n relativa al personaje.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Cuando me pongo a leer ese proceso y esas cartas<\/span><span data-contrast=\"auto\">, uno piensa <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">qu\u00e9 va a escribirse<\/span><span data-contrast=\"auto\"> nuevo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de Cort\u00e9s, si ya est\u00e1 todo dicho<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y adem\u00e1s cont\u00e1bamos ya en esas fec<\/span><span data-contrast=\"auto\">has con esa magn\u00edfica biograf\u00eda <\/span><span data-contrast=\"auto\">escrita por Jos\u00e9 Luis Mart\u00ednez<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Pero<\/span><span data-contrast=\"auto\"> h<\/span><span data-contrast=\"auto\">asta que no lo tuve en mis manos<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> no puede comprobar que aque<\/span><span data-contrast=\"auto\">l <\/span><span data-contrast=\"auto\">corpus documental era in\u00e9dito, a<\/span><span data-contrast=\"auto\">lgo que anima a un <\/span><span data-contrast=\"auto\">investigador a trabajar. Publiqu\u00e9 ese corpus documental<\/span><span data-contrast=\"auto\"> (<\/span><span data-contrast=\"auto\">se titul\u00f3 <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Hern\u00e1n Cort\u00e9s. <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">Cartas y memoriales<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">)<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que recuperaba esas cartas pri<\/span><span data-contrast=\"auto\">vadas que \u00e9l cruz\u00f3 con diferentes <\/span><span data-contrast=\"auto\">personaj<\/span><span data-contrast=\"auto\">es, fundamentalmente con un pariente, el licenciado Francisco N\u00fa\u00f1ez de Valera, que fue desde fechas tempranas su representante en Espa\u00f1a.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En <\/span><span data-contrast=\"auto\">ese proceso <\/span><span data-contrast=\"auto\">se conservan tambi\u00e9n las \u00fanicas cartas que se conocen de los padres de Hern\u00e1n Cort\u00e9s. A Mart\u00edn Co<\/span><span data-contrast=\"auto\">rt\u00e9s se le hab\u00eda hecho iletrado, y escrib\u00eda<\/span><span data-contrast=\"auto\">;<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y fue realmente el que movi\u00f3 los hilos de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> los asuntos de su hijo <\/span><span data-contrast=\"auto\">durante <\/span><span data-contrast=\"auto\">los a\u00f1os que vivi\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> hasta <\/span><span data-contrast=\"auto\">1527.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En esas cartas que son 20, 19 del padre y una de la madre \u2013que firma Catalina Pizarro<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> no sab\u00eda escribir muy bien, pero <\/span><span data-contrast=\"auto\">era capaz de tomar la pluma y fi<\/span><span data-contrast=\"auto\">rmar una cart<\/span><span data-contrast=\"auto\">a<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> se publicaron bajo el t\u00edtulo <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">En el nombre del hijo. Cartas de Mart\u00edn Cort\u00e9s y Catalina Pizarro<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">Entonces, \u00bfe<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">n la historia de la Conquista no todo est\u00e1 dicho?<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">No. De hecho invito a los estudiantes y a los investigadores a no quedarse con lo que ya est\u00e9 publicado y valorar las publicaciones en el contexto en el que aparecieron. Porque las grandes recopilaciones que se hacen de documentos en el siglo XIX, se hacen <\/span><span data-contrast=\"auto\">en <\/span><span data-contrast=\"auto\">un contexto de acceso a las fuentes, de dificultad para localizar la informaci\u00f3n, si no est\u00e1 descrita por estos profesionales a los que debemos tanto los investiga<\/span><span data-contrast=\"auto\">dores, que son los archiveros.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El esfuerzo que se hizo en el siglo XIX hay que valorarlo y no hay en absoluto que dejar al margen lo que supuso en ese momento \u2013en el que el acceso a los arc<\/span><span data-contrast=\"auto\">hivos era mucho m\u00e1s restringido<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">. Pero la labor de clasificaci\u00f3n de los documentos, la digitalizaci\u00f3n, <\/span><span data-contrast=\"auto\">el <\/span><span data-contrast=\"auto\">acceso a la informaci\u00f3n que tenemos en la actualidad invita a que se puedan revisar esos texto<\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\">, a veces no siempre bien le\u00eddo<\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\">, con errores que arrastramos o que nos permitan rectifi<\/span><span data-contrast=\"auto\">car cosas que se han dicho y tod<\/span><span data-contrast=\"auto\">os hemos rep<\/span><span data-contrast=\"auto\">etido<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">\u00bfComo cu\u00e1les<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">?<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Por ejemplo, todos para la \u00e9poca de la Conquista, esa etapa de asentamiento de los peninsulares, seguimos una serie de obras que son referencia, casi libros de cabecera. En el caso del \u00e1mbito de la Nueva Espa\u00f1a se acude a Fray Bernardino de Sahag\u00fan<\/span><span data-contrast=\"auto\">, a los <\/span><span data-contrast=\"auto\">propios textos de Cort\u00e9s, a la Carta del C<\/span><span data-contrast=\"auto\">abildo, a lo que escribi\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">Francisco L\u00f3pez de <\/span><span data-contrast=\"auto\">G\u00f3mara<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y a esa figura tan le\u00ed<\/span><span data-contrast=\"auto\">da<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que es Bernal D\u00edaz del Castillo.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">D\u00edaz del Castillo es un autor que debe ser, desde mi punto de vista, rele\u00eddo y valorado m\u00e1s que en su aspecto literario, que es el que seduce \u2013es una pluma muy amigable, que anima a devorar las p\u00e1ginas de <\/span><span data-contrast=\"auto\">ese <\/span><span data-contrast=\"auto\">extenso texto, porque escribe con familiaridad, sinti\u00e9n<\/span><span data-contrast=\"auto\">dose uno integrante de la tropa\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">, pero hay aspectos que hemos repetido porque lo dice Bernal.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Entre ellos, todos los acontecimientos que rodean a la muerte de Gonzalo de Sandoval, el capit\u00e1n tan cercano a Hern\u00e1n Cort\u00e9s y que regresa<\/span><span data-contrast=\"auto\"> con \u00e9l a Castilla en 1528 y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> fallece despu\u00e9s de desembarcar.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Ese cap\u00edtulo lo narra s\u00f3lo Bernal, no lo narran otros cron<\/span><span data-contrast=\"auto\">istas<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y todos<\/span><span data-contrast=\"auto\"> hemos repetido<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Gonzalo de Sandoval<\/span> <span data-contrast=\"auto\">fallec<\/span><span data-contrast=\"auto\">i\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en Palos, que el posadero le rob<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00f3 13 barras de oro, que se enterr\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">en el Monasterio de la R\u00e1bida<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">P<\/span><span data-contrast=\"auto\">ero revisando la documentaci\u00f3n<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> uno puede comprobar, como he tenido ocasi\u00f3n de hacerlo y publicarlo, que hay un pleito que se suscita a ra\u00edz<\/span> <span data-contrast=\"auto\">de la muerte de Gonzalo de Sandoval, y que contiene<\/span><span data-contrast=\"auto\"> su<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u00faltima voluntad, es decir, su testamento.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Dict\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> testamento en la Villa de Ni<\/span><span data-contrast=\"auto\">ebla, falleci\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en esa localidad<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y establec<\/span><span data-contrast=\"auto\">i\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que si sus padres lo considera<\/span><span data-contrast=\"auto\">ba<\/span><span data-contrast=\"auto\">n as\u00ed, sus restos repos<\/span><span data-contrast=\"auto\">aran <\/span><span data-contrast=\"auto\">en Santa Cecilia, en la Villa de Mede<\/span><span data-contrast=\"auto\">ll\u00edn, de la que era originario.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Narran los acontecimientos que rodean a su llegada, ya muy enfermo a la Villa de Niebla, que se percat<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">de que uno de los cofres que <\/span><span data-contrast=\"auto\">ten\u00eda fue<\/span><span data-contrast=\"auto\"> forzado, por lo tanto <\/span><span data-contrast=\"auto\">se sustra<\/span><span data-contrast=\"auto\">jo <\/span><span data-contrast=\"auto\">algo de su interior y esa sustracci\u00f3n que se comprueba en la Villa de Niebla, habla de <\/span><span data-contrast=\"auto\">cierto oro que se le rob<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Ese robo se sit\u00faa<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en la posada en la que se aloj\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la primera vez, pero ya no podemos repetir la historia de Bernal D\u00edaz del Castillo, porque hay<\/span><span data-contrast=\"auto\"> documentos de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> 1528, <\/span><span data-contrast=\"auto\">contempor\u00e1neos<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de la <\/span><span data-contrast=\"auto\">propia peripecia en la que se vio <\/span><span data-contrast=\"auto\">envuelto el personaje<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que animan y obligan a re<\/span><span data-contrast=\"auto\">ctificar lo escrito por Bernal.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En ese sentido<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">hay <\/span><span data-contrast=\"auto\">otros muchos aspectos que pueden ser puntualizados o conocidos mejor, porque tenemos acceso a una documentaci\u00f3n m\u00e1s amplia, mejor clasificada y que anima al investigador a bucear en ella.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">Han planteado<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> que <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">quien<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> escribi\u00f3<\/span><\/i><\/b> <b><span data-contrast=\"auto\">La Historia verdadera<\/span><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> fue <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">Cort\u00e9s y no <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">D\u00edaz del Castillo.<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> \u00bfQu\u00e9 opina al respecto?<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El planteamiento est\u00e1 bien como espacio para el debate, pero no tiene ning\u00fan tipo de sustento que permita asegurar que Hern\u00e1n<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Cort\u00e9s<\/span><span data-contrast=\"auto\"> escribi\u00f3 <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">La Historia verdadera de la C<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">onquista de la Nueva Espa\u00f1a<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">no <\/span><span data-contrast=\"auto\">se puede argumentar que por los hechos narrados ah\u00ed nadie podr\u00eda conocerlos mejor que el propio Cort\u00e9s, porque cuando uno lee el texto de Bernal D\u00edaz del Castillo y los escritos de Cort\u00e9s, el estilo es diferente.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Bernal s\u00ed que es un autor que invita a que se reflexione sobre su texto. Se ha escrito much\u00edsimo sobre la obra, m\u00e1s bien desde el \u00e1mbito de la literatura que de la mera historia;<\/span><span data-contrast=\"auto\"> pero hay otros acontecimientos<\/span> <span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">y me remito de n<\/span><span data-contrast=\"auto\">uevo al de Gonzalo de Sandoval\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que Cort\u00e9s no hubiera podido narrar en los t\u00e9rm<\/span><span data-contrast=\"auto\">inos en los que lo hace Bernal, <\/span><span data-contrast=\"auto\">no hubiese incurr<\/span><span data-contrast=\"auto\">ido en un error de ese calibre.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Lo que hay que preguntarse es por las fuentes de Bernal D\u00edaz del Castillo y por el uso que ha podido hacer de <\/span><span data-contrast=\"auto\">informaci\u00f3n que circula escrita, porque en esa propuesta a Bernal se le hace persona poco docta, <\/span><span data-contrast=\"auto\">simplemente<\/span><span data-contrast=\"auto\"> porque en su texto dice que \u00e9l es un idiota sin letras; algo que con la expresi\u00f3n no <\/span><span data-contrast=\"auto\">quiere decir que no sepa leer y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> escr<\/span><span data-contrast=\"auto\">ibir, sino que no tiene grado,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> como pod\u00eda tene<\/span><span data-contrast=\"auto\">r un bachiller o un licenciado.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">A D\u00edaz<\/span><span data-contrast=\"auto\"> del Castillo lo espolea, lo anima en buena medida el conocimiento del relato de Francisco L\u00f3pez de <\/span><span data-contrast=\"auto\">G\u00f3mara<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> otro cronista muy vinculado a la figura de Hern\u00e1n Cort\u00e9s, al q<\/span><span data-contrast=\"auto\">ue el padre <\/span><span data-contrast=\"auto\">Las<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Casas tild\u00f3 de c<\/span><span data-contrast=\"auto\">apell\u00e1n y cronista de \u00e9st<\/span><span data-contrast=\"auto\">e.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">P<\/span><span data-contrast=\"auto\">odemos aceptar la segunda parte, pero no la primera, porque el entorno <\/span><span data-contrast=\"auto\">cortesiano<\/span><span data-contrast=\"auto\"> durante la etap<\/span><span data-contrast=\"auto\">a final de su vida en Castilla <\/span><span data-contrast=\"auto\">permite conocer los nombres de quienes actuaron como capellanes suyos y no aparece la figura de L\u00f3pez de <\/span><span data-contrast=\"auto\">G\u00f3mara<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Nada est\u00e1 cerrado<\/span><span data-contrast=\"auto\">. H<\/span><span data-contrast=\"auto\">ay cuestiones asumidas<\/span><span data-contrast=\"auto\">. L<\/span><span data-contrast=\"auto\">o que se<\/span> <span data-contrast=\"auto\">pueda respaldar documenta<\/span><span data-contrast=\"auto\">lmente hemos de rectificarlo. L<\/span><span data-contrast=\"auto\">as propuestas son eso, pero para mantenerlas y que sean cre\u00edbles hay que acreditarlas y respaldarlas.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">\u00bf<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">En Espa\u00f1a <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">e estudia por la academia y ense\u00f1a a los j\u00f3venes de manera suficiente la<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> historia<\/span><\/i><\/b> <b><i><span data-contrast=\"auto\">de la <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">Conquista<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">?<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El proceso de impartici\u00f3n de los conocimientos de historia siempre pasa por tener que acomodar a un programa contenidos de un largo proceso de la humanidad, por lo <\/span><span data-contrast=\"auto\">tanto<\/span><span data-contrast=\"auto\"> hay que contemplar todas las etapas. Personalmente, creo que la historia de Am\u00e9rica no <\/span><span data-contrast=\"auto\">est\u00e1 suficientemente<\/span><span data-contrast=\"auto\"> representada.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">P<\/span><span data-contrast=\"auto\">rocedo de una universidad que ha contado con una especializaci\u00f3n en la historia de la Am\u00e9rica ib\u00e9rica (de los siglos XVI al XVIII) y los estudiantes cuentan con profesorado formado al respecto.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Pero esa realidad no se da en todas las universidades<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> dependiendo el programa formativo hay una mayor incidencia en esta etapa. La Nueva Espa\u00f1a forma parte de esa gran \u00e1rea que hay que acomod<\/span><span data-contrast=\"auto\">ar en su evoluci\u00f3n hist\u00f3rica, desde<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la etapa prehisp\u00e1nica, porque tampoco se puede entender<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y eso me interesa recalcarlo,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la \u00e9poca espa\u00f1ola sin considerar<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la propia tradici\u00f3n ind\u00edgena.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Am\u00e9rica <\/span><span data-contrast=\"auto\">ten\u00eda<\/span><span data-contrast=\"auto\"> historia antes de que lleg<\/span><span data-contrast=\"auto\">aran <\/span><span data-contrast=\"auto\">los europeos. Y <\/span><span data-contrast=\"auto\">ten\u00eda <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00e1mbitos con un desarrollo cultural muy notable, como lo es el mexica, que h<\/span><span data-contrast=\"auto\">izo <\/span><span data-contrast=\"auto\">que la ejecuci\u00f3n de algunas de las p<\/span><span data-contrast=\"auto\">iezas que Cort\u00e9s mand\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> a Carlos <\/span><span data-contrast=\"auto\">V<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> cuando <\/span><span data-contrast=\"auto\">fueron<\/span><span data-contrast=\"auto\"> contempladas en Europa, alguien de una sensibilidad tan fina como Alberto <\/span><span data-contrast=\"auto\">Durero<\/span> <span data-contrast=\"auto\">di<\/span><span data-contrast=\"auto\">jera <\/span><span data-contrast=\"auto\">que se le alegra el coraz\u00f3n<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Eso hay que valorarlo tambi\u00e9n. Porque es un elemento que a partir de la llegada de <\/span><span data-contrast=\"auto\">los espa\u00f1oles conflu<\/span><span data-contrast=\"auto\">y\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\">. La realidad <\/span><span data-contrast=\"auto\">fue<\/span><span data-contrast=\"auto\"> diferente. Espa\u00f1a n<\/span><span data-contrast=\"auto\">o<\/span><span data-contrast=\"auto\"> quiso ni pudo reproducirse en Am\u00e9rica, lo que surg<\/span><span data-contrast=\"auto\">i\u00f3<\/span> <span data-contrast=\"auto\">fue <\/span><span data-contrast=\"auto\">una nueva realidad en la que se integrar<\/span><span data-contrast=\"auto\">o<\/span><span data-contrast=\"auto\">n elementos de muy diferente procedencia \u2013el de la poblaci\u00f3n aborigen, la europea y <\/span><span data-contrast=\"auto\">se sum<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">la africana<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> pred<\/span><span data-contrast=\"auto\">ominaron<\/span><span data-contrast=\"auto\"> m\u00e1s o menos, dependiendo del \u00e1mbito geogr\u00e1fico<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> uno u otro.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Eso dio <\/span><span data-contrast=\"auto\">origen a una nueva realidad, rica y plural, que nos sigue vinculando con much\u00edsimos elementos, como la lengua. Sin <\/span><span data-contrast=\"auto\">que ello suponga, pese a lo que muchos han dicho, <\/span><span data-contrast=\"auto\">la anul<\/span><span data-contrast=\"auto\">aci\u00f3n de las lenguas ind\u00edgenas.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Los religiosos aprendieron<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y conserva<\/span><span data-contrast=\"auto\">ro<\/span><span data-contrast=\"auto\">n parte de esas lenguas ind\u00edgenas en el desempe\u00f1o de su labor evangelizadora, para entenderlo tenemos que situarnos en el contexto del siglo XVI, po<\/span><span data-contrast=\"auto\">rque si lo hacemos desde el XXI<\/span><span data-contrast=\"auto\"> no entendemos las cosas correctamente.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Hoy tenemos esos diccionarios de n\u00e1huatl, quechua, aimara, que r<\/span><span data-contrast=\"auto\">ecuperan lenguas, en su momento<\/span><span data-contrast=\"auto\"> a la occidental o con una visi\u00f3n europea<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u2013si se me permite la expresi\u00f3n\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> pero ah\u00ed est\u00e1n.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Adem\u00e1s, en el \u00e1mbito de la administraci\u00f3n de justicia, en la Nueva Espa\u00f1a los naturales pod\u00edan declarar en su lengua (n\u00e1huatl, otom\u00ed, zapoteco) y hab\u00eda un int\u00e9rprete que traduc\u00eda <\/span><span data-contrast=\"auto\">para<\/span><span data-contrast=\"auto\"> el escribano de la audiencia.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">D<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">ijo \u201cEspa\u00f1a no<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> quiso ni pudo\u201d<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> o m\u00e1s bien quiso, pero no pudo<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">No<\/span><span data-contrast=\"auto\"> qu<\/span><span data-contrast=\"auto\">iso<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ni pud<\/span><span data-contrast=\"auto\">o. No es un modelo r\u00edgido<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> l\u00f3gicamente. Los hombres que llega<\/span><span data-contrast=\"auto\">ron<\/span><span data-contrast=\"auto\"> tra<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00edan <\/span><span data-contrast=\"auto\">un bagaje y una tradici\u00f3n cultural que no p<\/span><span data-contrast=\"auto\">od\u00edan <\/span><span data-contrast=\"auto\">omitir. De la misma manera que hoy nosotros, cuando nos movemos por el <\/span><span data-contrast=\"auto\">mundo, lo hacemos<\/span><span data-contrast=\"auto\"> con nuestro contexto cultural, y para <\/span><span data-contrast=\"auto\">entender algunas realidades que nos resultan no f\u00e1cilmente comprensibles utilizamos el \u201ccomo\u201d, \u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">el<\/span><span data-contrast=\"auto\"> s\u00edmil\u201d, \u201cesto se parece a\u201d, intentamos filtrar, con nuestra propia tradici\u00f3n<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> esa realidad.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Se establec<\/span><span data-contrast=\"auto\">ieron <\/span><span data-contrast=\"auto\">las instituciones de la Castilla de la \u00e9poca. Se funda<\/span><span data-contrast=\"auto\">ro<\/span><span data-contrast=\"auto\">n ca<\/span><span data-contrast=\"auto\">bildos, se implant\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la administraci\u00f3n de justicia, de forma temprana s<\/span><span data-contrast=\"auto\">e crea<\/span><span data-contrast=\"auto\">ro<\/span><span data-contrast=\"auto\">n universidades \u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">que en M\u00e9xico exista universidad superados los a\u00f1os <\/span><span data-contrast=\"auto\">cincuenta <\/span><span data-contrast=\"auto\">del siglo XVI<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> muestra una realidad de esa incorporaci\u00f3n como rei<\/span><span data-contrast=\"auto\">nos y provincias de las indias.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Buscaron r<\/span><span data-contrast=\"auto\">eproducir <\/span><span data-contrast=\"auto\">el modelo<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> pero la realidad era<\/span><span data-contrast=\"auto\"> otra. <\/span><span data-contrast=\"auto\">La instituci\u00f3n es la misma, pero el cabildo \u2013por ejemplo<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span> <span data-contrast=\"auto\">tuvo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> su propia se\u00f1a de identidad y la administraci\u00f3n de justicia tambi\u00e9n.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">\u00bf<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">Qu\u00e9 opina de<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> la solicitud de<\/span><\/i><\/b> <b><i><span data-contrast=\"auto\">perd\u00f3n a los pueblos originarios de M\u00e9xico, <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">por los abusos<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> que <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">padecieron <\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">en<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\"> la Conquista?<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">He destacado y seguir\u00e9 destacando que a M\u00e9xico y Espa\u00f1a nos unen muchas m\u00e1s cosas de las que nos separan. <\/span><span data-contrast=\"auto\">U<\/span><span data-contrast=\"auto\">n hecho puntual no puede ser motivo de romper esas buenas relaciones y en tod<\/span><span data-contrast=\"auto\">o caso la historia es historia.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">L<\/span><span data-contrast=\"auto\">os que hacemos historia debemos analizarla en el contexto en que se producen los acontecimientos<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y tenemos la responsabilidad de hacerlo posible para que <\/span><span data-contrast=\"auto\">esa realidad<\/span> <span data-contrast=\"auto\">se comprenda y se pueda entender en su contexto. Yo creo que la pol\u00e9mica no ayuda.\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El mundo acad\u00e9mico mexicano es din\u00e1mico, podemos seguir buscando puntos de encuentro, <\/span><span data-contrast=\"auto\">de <\/span><span data-contrast=\"auto\">debate acad\u00e9mico, de enriquecer los puntos de vista, pero 500 a\u00f1os atr\u00e1s los hechos los protagonizaron otros hombres.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Nuestra responsabilidad es responder por nuestras actuaciones, en el tiempo presente<\/span><span data-contrast=\"auto\">. <\/span><span data-contrast=\"auto\">El <\/span><span data-contrast=\"auto\">presentismo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> para entender el pasado no es <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013desde mi punto de vista\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la<\/span><span data-contrast=\"auto\"> f\u00f3rmula.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">Los acontecimientos de la historia deben ser valorados en las coordenadas hist\u00f3ricas en las que se producen.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">No me gustar\u00eda que cualquier expresi\u00f3n o palabra en el hilo de una conversaci\u00f3n alguien pueda tomar<\/span><span data-contrast=\"auto\">la<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en otro sentido, porque m<\/span><span data-contrast=\"auto\">i voluntad y deseo es que sigamos manteniendo una relaci\u00f3n cordial como la que hem<\/span><span data-contrast=\"auto\">os mantenido<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> sobre todo <\/span><span data-contrast=\"auto\">que sigamos colaborando<\/span> <span data-contrast=\"auto\">en el \u00e1mbito acad\u00e9mico, porque hay aspectos en los que el mundo acad\u00e9mico mexicano tiene mucho que decir y yo estoy \u00e1vida y dispuesta a leerlo, <\/span><span data-contrast=\"auto\">a <\/span><span data-contrast=\"auto\">conocerlo, <\/span><span data-contrast=\"auto\">a <\/span><span data-contrast=\"auto\">debatirlo.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>En la historia de la Conquista no todo est\u00e1 dicho, plante\u00f3 la historiadora espa\u00f1ola\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":1508,"featured_media":68276,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[13,61],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/68275"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1508"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=68275"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/68275\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/media\/68276"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=68275"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=68275"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=68275"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}