{"id":81704,"date":"2020-03-13T10:47:29","date_gmt":"2020-03-13T16:47:29","guid":{"rendered":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/?p=81704"},"modified":"2020-03-17T13:18:03","modified_gmt":"2020-03-17T19:18:03","slug":"egresado-llama-a-cuidar-las-lenguas-originarias","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/banner\/egresado-llama-a-cuidar-las-lenguas-originarias\/","title":{"rendered":"Egresado llama a cuidar las lenguas originarias"},"content":{"rendered":"<ul>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"1\" data-aria-posinset=\"1\" data-aria-level=\"1\"><i><span data-contrast=\"auto\">Jos\u00e9 Santiago Francisco es el primer totonaco egresado de un doctorado en la UV<\/span><\/i><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"1\" data-aria-posinset=\"2\" data-aria-level=\"1\"><i><span data-contrast=\"auto\">Realiz\u00f3 la tesis <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">El aprendizaje del lenguaje como parte de la historia de desarrollo de la persona entre los totonacos de Filomeno Mata, Veracruz. <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">Kataxtu<\/span><\/i> <i><span data-contrast=\"auto\">nkoko<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">\u2019, <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">katanu<\/span><\/i> <i><span data-contrast=\"auto\">ntachiwiin<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><\/i><\/li>\n<\/ul>\n<div id=\"attachment_81649\" style=\"width: 732px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/03\/100320-Santiago-Francisco.jpg\"><img aria-describedby=\"caption-attachment-81649\" decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"size-full wp-image-81649\" src=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/03\/100320-Santiago-Francisco.jpg\" alt=\"\" width=\"722\" height=\"481\" srcset=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/03\/100320-Santiago-Francisco.jpg 722w, https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/03\/100320-Santiago-Francisco-300x200.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 722px) 100vw, 722px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-81649\" class=\"wp-caption-text\"><span data-contrast=\"auto\"> Jos\u00e9 Santiago Francisco,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> del Doctorado en Investigaci\u00f3n Educativa<\/span><\/p><\/div>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">Karina de la Paz Reyes D\u00edaz<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">13\/03\/2020, Xalapa, Ver.-<\/span><\/i><\/b><span data-contrast=\"auto\"> Jos\u00e9 Santiago Francisco,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> egresado del Doctorado en Investigaci\u00f3n Educativa <\/span><span data-contrast=\"auto\">(DIE) que imparte el <a href=\"https:\/\/www.uv.mx\/iie\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Instituto de Investigaciones en Educaci\u00f3n<\/a> (IIE) <\/span><span data-contrast=\"auto\">de la Universidad Veracruzana (UV), es el primer totonaco que obtiene dicho grado acad\u00e9mico en esta instituci\u00f3n, gracias a la investigaci\u00f3n \u201cEl aprendizaje del lenguaje como parte de la historia de desarrollo de la persona entre los totonacos de Filomeno Mata, Veracruz. Kataxtu nkoko\u2019, katanu ntachiwiin\u201d.<br \/>\n<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Se trata de un estudio sobre <\/span><span data-contrast=\"auto\">la adquisici\u00f3n tard\u00eda de la lengua y su relaci\u00f3n con la concepci\u00f3n de la persona; para <\/span><span data-contrast=\"auto\">el<\/span><span data-contrast=\"auto\">lo Jos\u00e9 Santiago examin\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> el paso del habla infantil a<\/span> <span data-contrast=\"auto\">la <\/span><span data-contrast=\"auto\">adulta, como parte de un proceso de desarrollo<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">Q<\/span><span data-contrast=\"auto\">uer\u00eda analizar si el espa\u00f1ol est\u00e1 desplazando o no al totonaco, a trav\u00e9s de la cuesti\u00f3n de la adquisici\u00f3n, porque en ese caso no es ense\u00f1ado, sino que se aprende en el uso.<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Trabaj\u00f3 en <\/span><span data-contrast=\"auto\">el manejo de los clasificadores numerales <\/span><span data-contrast=\"auto\">del totonaco, <\/span><span data-contrast=\"auto\">a trav\u00e9s <\/span><span data-contrast=\"auto\">de pruebas de conocimiento aplicadas a mil <\/span><span data-contrast=\"auto\">335 ni\u00f1os de<\/span> <span data-contrast=\"auto\">primaria,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> secundaria y <\/span><span data-contrast=\"auto\">tele<\/span><span data-contrast=\"auto\">bachillerato<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de <\/span><span data-contrast=\"auto\">la comu<\/span><span data-contrast=\"auto\">nidad de Filomeno Mata, <\/span><span data-contrast=\"auto\">a lo que se suman <\/span><span data-contrast=\"auto\">otras m\u00e1s que aplic\u00f3 a <\/span><span data-contrast=\"auto\">personas adultas y otros ni\u00f1os<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">E<\/span><span data-contrast=\"auto\">xplic\u00f3 que <\/span><span data-contrast=\"auto\">cuando se cuenta <\/span><span data-contrast=\"auto\">en su lengua<\/span><span data-contrast=\"auto\"> se da m<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00e1s informaci\u00f3n<\/span><span data-contrast=\"auto\">:<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">N<\/span><span data-contrast=\"auto\">o es como en el espa\u00f1ol que <\/span><span data-contrast=\"auto\">se <\/span><span data-contrast=\"auto\">dice uno, dos, tres, cua<\/span><span data-contrast=\"auto\">tro<\/span><span data-contrast=\"auto\">, cinco, seis, sie<\/span><span data-contrast=\"auto\">te<\/span><span data-contrast=\"auto\">; en totonaco necesitas decir si es plano, alargado, si tiene panza, si es persona o animal, todo eso se categoriza en totonac<\/span><span data-contrast=\"auto\">o<\/span><span data-contrast=\"auto\">. Quer\u00eda ver c\u00f3mo se manejaba en los ni\u00f1os y c\u00f3mo es que emergen esos clasificadores a lo largo de los primeros a\u00f1os de <\/span><span data-contrast=\"auto\">vida\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">H<\/span><span data-contrast=\"auto\">ay algo que llaman simbolismo sonoro, hay alternancia de sonidos que marcan grad<\/span><span data-contrast=\"auto\">os de percepci\u00f3n o de sensaci\u00f3n;<\/span><span data-contrast=\"auto\"> por ejemplo, la lib\u00e9lula, que en totonaco se llama <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">skatkutu<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">tiene que <\/span><span data-contrast=\"auto\">ver <\/span><span data-contrast=\"auto\">con que \u2018saca poquita agua\u2019, <\/span><span data-contrast=\"auto\">mientras <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">sqat<\/span><\/i> <span data-contrast=\"auto\">es \u201cacarrear agua\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, esa alternancia de sonidos marca grados de intensidad<\/span><span data-contrast=\"auto\">. Eso <\/span><span data-contrast=\"auto\">fue de las primeras cosas<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que m<\/span><span data-contrast=\"auto\">e llamaro<\/span><span data-contrast=\"auto\">n la atenci\u00f3n.<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Los resultados confirmaron que alrededor de los 11 a\u00f1os, los ni\u00f1os totonacos cobran conciencia de su <\/span><span data-contrast=\"auto\">proficiencia<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ling\u00fc\u00edstica y tratan de cuidar su lengua, hablan con registros correctos y abandonan actitudes y formas propias del habla infantil, lo que coincide con las teor\u00edas sobre el desarrollo de la persona como ser aut\u00f3nomo y social.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">No obstante, la investigaci\u00f3n tambi\u00e9n evidenci\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">c<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00f3mo este manejo <\/span><span data-contrast=\"auto\">se<\/span><span data-contrast=\"auto\"> v<\/span><span data-contrast=\"auto\">e <\/span><span data-contrast=\"auto\">afectado por un contexto que promueve el uso del espa\u00f1ol. Ello es m\u00e1s notorio en <\/span><span data-contrast=\"auto\">la poblaci\u00f3n infantil, <\/span><span data-contrast=\"auto\">en cuyos hogares se les habla de modo ocasional o <\/span><span data-contrast=\"auto\">no se les habla en totonaco.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Con base en su investigaci\u00f3n, el entrevistado destac\u00f3 que la adquisici\u00f3n de la lengua se debe al uso. <\/span><span data-contrast=\"auto\">Si bien hay<\/span><span data-contrast=\"auto\"> te\u00f3ricos que dicen que primero se aprende lo <\/span><span data-contrast=\"auto\">concreto y despu\u00e9s lo abstracto<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> o que primero se aprenden los nombres <\/span><span data-contrast=\"auto\">y despu\u00e9s los verbos, \u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">lo que el trabajo <\/span><span data-contrast=\"auto\">muestra <\/span><span data-contrast=\"auto\">es que tiene que ver, sobre todo, con el uso\u201d.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En ese contexto<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">insisti\u00f3 en la importancia de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> no aban<\/span><span data-contrast=\"auto\">donar <\/span><span data-contrast=\"auto\">las lenguas<\/span> <span data-contrast=\"auto\">de las comunidades originarias<\/span> <span data-contrast=\"auto\">y <\/span><span data-contrast=\"auto\">no creer <\/span><span data-contrast=\"auto\">lo que se ha<\/span><span data-contrast=\"auto\"> dicho de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ellas<\/span><span data-contrast=\"auto\">;<\/span><span data-contrast=\"auto\"> por ejemplo, que no tienen gram\u00e1tica o que si la<\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ense\u00f1an a sus hijos entorpecer\u00e1 el conocimiento del espa\u00f1ol.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">La defensa de su tesis se desarroll\u00f3 el 27 de febrero y los integrantes del jurado fueron Rosa Graciela Montes, de la <\/span><span data-contrast=\"auto\">Benem\u00e9rita Universidad Aut\u00f3noma de Puebla<\/span><span data-contrast=\"auto\">; B\u00e1<\/span><span data-contrast=\"auto\">rbara <\/span><span data-contrast=\"auto\">Blaha<\/span> <span data-contrast=\"auto\">Pfeiler<\/span><span data-contrast=\"auto\">, de la <\/span><span data-contrast=\"auto\">Universidad Nacional Aut\u00f3noma de M\u00e9xico<\/span><span data-contrast=\"auto\">; <\/span><span data-contrast=\"auto\">Gunther<\/span> <span data-contrast=\"auto\">Dietz<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Dora Elizabeth Granados<\/span><span data-contrast=\"auto\">, de la UV; Minerva Oropeza<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> del CIESAS.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">As\u00ed como<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Irlanda Villegas y <\/span><span data-contrast=\"auto\">Shantal<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Meseguer <\/span><span data-contrast=\"auto\">en calidad de <\/span><span data-contrast=\"auto\">suplentes<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El jurado<\/span><span data-contrast=\"auto\"> aprob\u00f3 la tesis por unanimidad y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> destac\u00f3 el esfuerzo que supone realizar una tesis multidisciplinar, que pretende generar aportes para diferentes campos como la antropolog\u00eda, la sociolog\u00eda del lenguaje, la psicoling\u00fc\u00edstica, la socioling\u00fc\u00edstica, el aprend<\/span><span data-contrast=\"auto\">izaje de lenguas, la sem\u00e1ntica.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El ahora posgraduado respondi\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">desde un enfoque intercultural a cuestiones sobre el despertar del habla, el desplazamiento y cambio ling\u00fc\u00edstico, el papel de la escuela y la familia en la conservaci\u00f3n de las lenguas <\/span><span data-contrast=\"auto\">minorizadas<\/span><span data-contrast=\"auto\">, tanto desde el punto de vista de la cultura totonaca como desde los estudios interculturales.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559731&quot;:708,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Conservar lo propio<\/strong><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El entrevistado se\u00f1al\u00f3 la importancia de comprender el valor de la lengua y la cultura originarias: \u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">L<\/span><span data-contrast=\"auto\">o que quiero es que la gente entienda <\/span><span data-contrast=\"auto\">q<\/span><span data-contrast=\"auto\">ue puede ser sin dejar de ser<\/span><span data-contrast=\"auto\">;<\/span><span data-contrast=\"auto\"> es decir, yo puedo ser antrop\u00f3logo ling\u00fcista,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> doctor en E<\/span><span data-contrast=\"auto\">ducaci\u00f3n, pero eso no quiere decir que tengo que abandonar lo propio\u201d.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\"><br \/>\n<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201cEl<\/span><span data-contrast=\"auto\"> lenguaje encierra conocimiento <\/span><span data-contrast=\"auto\">y si lo despreciamos es hacerlo a nuestros ancestros, a qu<\/span><span data-contrast=\"auto\">ien<\/span><span data-contrast=\"auto\">e<\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\"> nos antecedieron. Algunos tienen verg\u00fcenza de hablar totonaco o alguna lengua mesoamericana<\/span><span data-contrast=\"auto\">;<\/span><span data-contrast=\"auto\"> m\u00e1s bien, que nos d\u00e9 verg\u00fcenza no hablar esas lenguas<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">L<\/span><span data-contrast=\"auto\">o otro es que no veamos normal que <\/span><span data-contrast=\"auto\">s\u00f3lo se hable espa\u00f1ol\u201d.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Jos\u00e9 Santiago <\/span><span data-contrast=\"auto\">e<\/span><span data-contrast=\"auto\">s originario de Filomeno Mata, Veracruz, es egresado de la Licenciatura Antropolog\u00eda Ling\u00fc\u00edstica <\/span><span data-contrast=\"auto\">de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la UV y <\/span><span data-contrast=\"auto\">de <\/span><span data-contrast=\"auto\">la Maestr\u00eda en Ling\u00fc\u00edstica Indoamericana<\/span><span data-contrast=\"auto\"> adscrita a<\/span><span data-contrast=\"auto\">l Centro de Investigaci\u00f3n y Estudios Superiores en Antropolog\u00eda Social<\/span><span data-contrast=\"auto\"> (CIESAS)<\/span><span data-contrast=\"auto\">, Ciudad de M\u00e9xico<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335559739&quot;:160,&quot;335559740&quot;:240}\">.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jos\u00e9 Santiago Francisco, del Doctorado en Investigaci\u00f3n Educativa, realiz\u00f3 la investigaci\u00f3n \u201cEl aprendizaje del lenguaje como parte de la historia de desarrollo de la persona entre los totonacos de Filomeno Mata, Veracruz\u201d<\/p>\n","protected":false},"author":1508,"featured_media":81721,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[61],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/81704"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1508"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=81704"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/81704\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/media\/81721"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=81704"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=81704"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=81704"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}