{"id":88742,"date":"2020-10-17T08:02:53","date_gmt":"2020-10-17T13:02:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/?p=88742"},"modified":"2020-10-19T10:51:12","modified_gmt":"2020-10-19T15:51:12","slug":"academico-uv-edito-obra-de-literatura-medica-novohispana","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/banner\/academico-uv-edito-obra-de-literatura-medica-novohispana\/","title":{"rendered":"Acad\u00e9mico UV edit\u00f3 obra de literatura m\u00e9dica novohispana\u00a0"},"content":{"rendered":"<style type=\"text\/css\">\n  blockquote p { color: #28519b; font-family: helvetica; font-size: 1.6em; }<br \/>\n<\/style>\n<ul>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"3\" data-aria-posinset=\"1\" data-aria-level=\"1\"><i><span data-contrast=\"auto\">Es <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">el <\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">Tratado breve de medicina y de todas las enfermedades<\/span><i><span data-contrast=\"auto\">, cuy<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">o estudio, selecci\u00f3n y notas <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">estuvieron a cargo de<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\"> Marcos Cort\u00e9s Guadarrama<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">, investigador del IIL-L<\/span><\/i><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"3\" data-aria-posinset=\"2\" data-aria-level=\"1\"><i><span data-contrast=\"auto\">La obra <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">circula bajo el sello de la prestigiosa Iberoamericana Editorial <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">Vervuert<\/span><\/i><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-88742 gallery-columns-2 gallery-size-full'><dl class='gallery-item'>\n\t\t\t<dt class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/banner\/academico-uv-edito-obra-de-literatura-medica-novohispana\/attachment\/141020-karina-tratado-de-medicina-1\/'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"482\" height=\"734\" src=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/10\/141020-KARINA-Tratado-de-medicina-1.jpg\" class=\"attachment-full size-full\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-88743\" srcset=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/10\/141020-KARINA-Tratado-de-medicina-1.jpg 482w, https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/10\/141020-KARINA-Tratado-de-medicina-1-197x300.jpg 197w\" sizes=\"auto, (max-width: 482px) 100vw, 482px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/dt>\n\t\t\t\t<dd class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-88743'>\n\t\t\t\tEs parte de la colecci\u00f3n \u201cEl Para\u00edso en el Nuevo Mundo\u201d\u00a0\n\t\t\t\t<\/dd><\/dl><dl class='gallery-item'>\n\t\t\t<dt class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/banner\/academico-uv-edito-obra-de-literatura-medica-novohispana\/attachment\/141020-karina-tratado-de-medicina-2\/'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"482\" height=\"728\" src=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/10\/141020-KARINA-Tratado-de-medicina-2.jpg\" class=\"attachment-full size-full\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-88744\" srcset=\"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/10\/141020-KARINA-Tratado-de-medicina-2.jpg 482w, https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/files\/2020\/10\/141020-KARINA-Tratado-de-medicina-2-199x300.jpg 199w\" sizes=\"auto, (max-width: 482px) 100vw, 482px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/dt>\n\t\t\t\t<dd class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-88744'>\n\t\t\t\tMarcos Cort\u00e9s Guadarrama tambi\u00e9n edit\u00f3 uno de los primeros incunables de la pen\u00ednsula ib\u00e9rica, en la Editorial UV\u00a0\n\t\t\t\t<\/dd><\/dl><br style=\"clear: both\" \/>\n\t\t<\/div>\n\n<p><i><\/i><span data-ccp-props=\"{}\"><br \/>\n<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<blockquote><p><span data-contrast=\"auto\">\u201cLlegu\u00e9 al <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Tratado breve de medicina<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\"> por ese amor que tengo por la demonolog\u00eda, la alquimia y la astrolog\u00eda de otros tiempos. Con estos gustos no iba a tardar en aterrizar en el arte de la medicina\u201d<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p><\/blockquote>\n<p><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">Karina de la Paz Reyes D\u00edaz<\/span><\/i><\/b><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><i><span data-contrast=\"auto\">1<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">7<\/span><\/i><\/b><b><i><span data-contrast=\"auto\">\/10\/2020, Xalapa, Ver.- <\/span><\/i><\/b><span data-contrast=\"auto\">El<\/span><i><span data-contrast=\"auto\"> Tratado breve de medicina y de todas las enfermedades <\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">(1592)<\/span> <span data-contrast=\"auto\">de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> fray Agust\u00edn Farf\u00e1n, <\/span><span data-contrast=\"auto\">es<\/span><span data-contrast=\"auto\"> considerado<\/span><span data-contrast=\"auto\"> uno de los primeros textos de literatura m\u00e9dica en la Nueva Espa\u00f1a<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y este a\u00f1o <\/span><span data-contrast=\"auto\">fue publicado por la prestigiosa Iberoamericana Editorial <\/span><span data-contrast=\"auto\">Vervuert<\/span><span data-contrast=\"auto\"> (Madrid\/Frankfurt) en l<\/span><span data-contrast=\"auto\">a<\/span><span data-contrast=\"auto\"> colecci\u00f3n \u201cEl Para\u00edso en el Nuevo Mundo\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">con estudio, selecci\u00f3n y notas de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Marcos Cort\u00e9s Guadarrama<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> acad\u00e9mico adscrito al <a href=\"https:\/\/www.uv.mx\/inslit\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Instituto de Investigaciones Ling\u00fc\u00edstico-Literarias<\/a> (IIL-L) de la Universidad Veracruzana (UV).<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El acad\u00e9mico se dio a la tarea de trabajar en la selecci\u00f3n de los cinco libros que constituyen <\/span><span data-contrast=\"auto\">esta obra y una de sus metas<\/span> <span data-contrast=\"auto\">es<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">otorgarle un digno lugar al <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Tratado breve de medicina <\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">en nuestras letras nacidas durante el virreinato de la Nueva Espa\u00f1a<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de acuerdo con lo que se<\/span><span data-contrast=\"auto\"> lee e<\/span><span data-contrast=\"auto\">n el apartado <\/span><a href=\"https:\/\/www.iberoamericana-vervuert.es\/FichaLibro.aspx?P1=179142\"><span data-contrast=\"none\">Palabras preliminares del Estudio int<\/span><span data-contrast=\"none\">roductorio<\/span><\/a><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Dicha<\/span><span data-contrast=\"auto\"> publicaci\u00f3n est\u00e1 conformada por 504 p\u00e1ginas <\/span><span data-contrast=\"auto\">y<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en la rese\u00f1a que de ella <\/span><span data-contrast=\"auto\">circula <\/span><span data-contrast=\"auto\">en su editorial<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">se informa<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que <\/span><span data-contrast=\"auto\">fray Agust\u00edn Farf\u00e1n fue un m\u00e9dico respetado en la incipiente sociedad novohispana.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">A\u00f1ade<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que la obra en menci\u00f3n es<\/span> <span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">su libro m\u00e1s popular, pensado no para el especialista, sino para todo aquel que tuviera necesidad de una cura con un remedio casero, m\u00e1s a\u00fan si se encontraba lejos de los centros urbanos, donde no exist\u00edan <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2018<\/span><span data-contrast=\"auto\">boticas<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2019<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ni profesionales, en las minas o pueblos de indios<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Cabe recordar que Cort\u00e9s Guadarrama <\/span><span data-contrast=\"auto\">tambi\u00e9n <\/span><span data-contrast=\"auto\">edit\u00f3 uno de los primeros incunables de la pen\u00ednsula ib\u00e9rica: <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Flos<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\"> sanctorum con sus et<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">imolog\u00edas. Lo maravilloso hagiogr\u00e1fico<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\"> (<\/span><span data-contrast=\"auto\">Editorial UV, <\/span><span data-contrast=\"auto\">2018)<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><span data-contrast=\"auto\">Desde la negaci\u00f3n<\/span><\/b> <b><span data-contrast=\"auto\">se dio a conocer la otredad<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En<\/span><span data-contrast=\"auto\"> entrevista <\/span><span data-contrast=\"auto\">para<\/span> <i><span data-contrast=\"auto\">Universo<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> el investigador <\/span><span data-contrast=\"auto\">dijo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que no somos responsables de la historia, <\/span><span data-contrast=\"auto\">pero s\u00ed de c\u00f3mo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> record<\/span><span data-contrast=\"auto\">arla<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y <\/span><span data-contrast=\"auto\">con la publicaci\u00f3n del <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Tratado<\/span><\/i> <i><span data-contrast=\"auto\">breve de medicina <\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">se tiene el ejemplo de c\u00f3mo se institucionaliz\u00f3 un discurso que <\/span><span data-contrast=\"auto\">buscaba asentar las bases de lo que deber\u00eda ser la <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">medicina ortodoxa<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, pues los m\u00e9todos curativos de las <\/span><span data-contrast=\"auto\">poblaciones<\/span><span data-contrast=\"auto\"> originarias eran considerados <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">her\u00e9ticos<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">A\u00f1adi\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que para saber de las pr\u00e1cticas de curaci\u00f3n de las sociedades ind\u00edgenas se puede recurrir a la tradici\u00f3n oral<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u2013pues a la fecha sigue vigente el empleo de distintas <\/span><span data-contrast=\"auto\">hierbas<\/span><span data-contrast=\"auto\"> medicinales<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">as\u00ed como <\/span><span data-contrast=\"auto\">a diversas <\/span><span data-contrast=\"auto\">fuentes<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de la materialidad de la cultura escrita<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de la \u00e9poca<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">redactad<\/span><span data-contrast=\"auto\">as <\/span><span data-contrast=\"auto\">en las<\/span><span data-contrast=\"auto\"> lenguas <\/span><span data-contrast=\"auto\">originarias<\/span><span data-contrast=\"auto\"> o en espa\u00f1ol<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201cLo curioso es que a trav\u00e9s de este discurso que maneja <\/span><span data-contrast=\"auto\">fray Agust\u00edn Farf\u00e1n en su <\/span><span data-contrast=\"auto\">obra<\/span> <span data-contrast=\"auto\">de 1592<\/span><span data-contrast=\"auto\">, a<\/span><span data-contrast=\"auto\">u<\/span><span data-contrast=\"auto\">n cuando ignora toda esta cosmovisi\u00f3n y ritualidad que llevaba a cabo el <\/span><span data-contrast=\"auto\">curandero<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ind\u00edgena, en este discurso oficial, orto<\/span><span data-contrast=\"auto\">doxo, institucionalizado<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> est\u00e1<\/span><span data-contrast=\"auto\">n presentes algunos de los elementos que los peninsulares aprendieron d<\/span><span data-contrast=\"auto\">e<\/span> <span data-contrast=\"auto\">esta medicina tradicional prehisp\u00e1nica<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">En este sentido<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> es una fuente muy interesante para conocer c\u00f3mo desde la negaci\u00f3n de una r<\/span><span data-contrast=\"auto\">ealidad se da a conocer <\/span><span data-contrast=\"auto\">esta <\/span><span data-contrast=\"auto\">otredad<\/span><span data-contrast=\"auto\">, que es la del mundo ind\u00edgena y sus m\u00e9todos curativos.\u201d<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En la obra<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">el fraile<\/span> <span data-contrast=\"auto\">agustino<\/span><span data-contrast=\"auto\"> cita<\/span><span data-contrast=\"auto\"> una variedad de plantas de la medicina tradicional mexicana<\/span><span data-contrast=\"auto\">; p<\/span><span data-contrast=\"auto\">or ejemplo, <\/span><span data-contrast=\"auto\">ante el dolor de un diente<\/span><span data-contrast=\"auto\"> o muela<\/span><span data-contrast=\"auto\">, \u00e9l recomienda curarse seg\u00fan la tradici\u00f3n de la medicina hipocr\u00e1tica<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y <\/span><span data-contrast=\"auto\">gal\u00e9nica<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u2013que est\u00e1 en toda la literatura m\u00e9dica occidental\u2013, pero<\/span> <span data-contrast=\"auto\">tambi\u00e9n <\/span><span data-contrast=\"auto\">plantea que se tiene que curar con determinadas ra\u00edces y plantas netamente <\/span><span data-contrast=\"auto\">locales<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que podemos encontrar en gran parte del territorio mexicano y m\u00e1s all\u00e1 de sus fronteras; y lo hace<\/span><span data-contrast=\"auto\"> proporciona<\/span><span data-contrast=\"auto\">ndo<\/span> <span data-contrast=\"auto\">el nombre <\/span><span data-contrast=\"auto\">en la lengua ind\u00edgena<\/span><span data-contrast=\"auto\">, concretamente en n\u00e1huatl<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Es m\u00e1s, <\/span><span data-contrast=\"auto\">la obra <\/span><span data-contrast=\"auto\">da lugar <\/span><span data-contrast=\"auto\">a un \u201cdiscurso <\/span><span data-contrast=\"auto\">de lo <\/span><span data-contrast=\"auto\">maravilloso\u201d y para<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ilustrarlo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> el entrevistado<\/span><span data-contrast=\"auto\"> comparti\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">otro<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ejempl<\/span><span data-contrast=\"auto\">o<\/span><span data-contrast=\"auto\">: en <\/span><span data-contrast=\"auto\">esa<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u00e9poca <\/span><span data-contrast=\"auto\">exist\u00eda una tradici\u00f3n sobre la piedra b<\/span><span data-contrast=\"auto\">e<\/span><span data-contrast=\"auto\">zoa<\/span><span data-contrast=\"auto\">r<\/span> <span data-contrast=\"auto\">\u2013una <\/span><span data-contrast=\"auto\">especie<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de c\u00e1lculo renal<\/span><span data-contrast=\"auto\"> u otras <\/span><span data-contrast=\"auto\">masas<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de distinto volumen<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que se pueden encontrar <\/span><span data-contrast=\"auto\">en las v\u00edsceras de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> los animales\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y <\/span><span data-contrast=\"auto\">el fraile<\/span><span data-contrast=\"auto\"> escribi\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">de una <\/span><span data-contrast=\"auto\">en <\/span><span data-contrast=\"auto\">especial<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que se criaba en el buche de las iguanas.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El religioso p<\/span><span data-contrast=\"auto\">recisa<\/span> <span data-contrast=\"auto\">en el <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Tratado<\/span><\/i> <i><span data-contrast=\"auto\">breve de medicina <\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">que en el r\u00edo <\/span><span data-contrast=\"auto\">arriba de Coatzacoalcos hay unas iguanas machos llamadas <\/span><span data-contrast=\"auto\">en mexicano<\/span> <span data-contrast=\"auto\">quacue<\/span><span data-contrast=\"auto\">tzpalintechutli<\/span><span data-contrast=\"auto\">, \u201cprincipal o se\u00f1or entre las otras\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">en cuyo buche se cr\u00eda una piedra que<\/span> <span data-contrast=\"auto\">cura absolutamente todo<\/span><span data-contrast=\"auto\">; incluso<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">\u00e9l<\/span><span data-contrast=\"auto\"> dice tener una en su <\/span><span data-contrast=\"auto\">poder<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">L<\/span><span data-contrast=\"auto\">a virtud que tienen es admirable\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">se lee.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b><span data-contrast=\"auto\">Se le hizo justicia a fray Agust\u00edn Farf\u00e1n<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Marcos Cort\u00e9s a<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00f1ad<\/span><span data-contrast=\"auto\">i\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que <\/span><span data-contrast=\"auto\">la presente publicaci\u00f3n<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de la obra <\/span><span data-contrast=\"auto\">forma<\/span><span data-contrast=\"auto\"> parte de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la tradici\u00f3n <\/span><span data-contrast=\"auto\">por re<\/span><span data-contrast=\"auto\">scatar <\/span><span data-contrast=\"auto\">la <\/span><span data-contrast=\"auto\">literatura <\/span><span data-contrast=\"auto\">novohispana<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">que se remonta a las cr\u00f3nicas de los primeros franciscanos, como <\/span><span data-contrast=\"auto\">f<\/span><span data-contrast=\"auto\">ray Bernardino de Sahag\u00fan<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span> <span data-contrast=\"auto\">o el <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">C\u00f3dice De la Cruz-<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">Badiano<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">, por citar un par de ejemplo<\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">De acuerdo <\/span><span data-contrast=\"auto\">a la historia de la medicina<\/span><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">no es posible hablar de una medicina cient\u00edfica en esa \u00e9poca, pues a\u00fan pesa<\/span><span data-contrast=\"auto\">ba<\/span><span data-contrast=\"auto\"> sobre ella el <\/span><span data-contrast=\"auto\">providencialismo<\/span> <span data-contrast=\"auto\">religioso<\/span><span data-contrast=\"auto\"> del cristianismo<\/span><span data-contrast=\"auto\">, afirm\u00f3 el investigador del IIL-L.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201cEn este sentido, la historia de la medicina es historia de la ciencia s\u00ed, pero <\/span><span data-contrast=\"auto\">tiene un quiebre. El quiebre es que<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en la \u00e9poca<\/span><span data-contrast=\"auto\"> no hab\u00eda un tratado m\u00e9dico que no fuera compuesto bajo el amparo de la ayuda de Dios, de la Virgen, <\/span><span data-contrast=\"auto\">de los <\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span><span data-contrast=\"auto\">antos. En ese discurso se construye una po\u00e9tica bien interesante<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> desde mi punto de vista<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">A<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u00f1adi\u00f3: \u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">A<\/span><span data-contrast=\"auto\">u<\/span><span data-contrast=\"auto\">n cuando la obra de Farf\u00e1n<\/span><span data-contrast=\"auto\"> nace de un esfuerzo y de una intenci\u00f3n netamente m\u00e9dica, no por ello deja de construir su propia po\u00e9tica, que es interesante para otros campos de estudio<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">m\u00e1s all\u00e1 de la historia de la ciencia<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Es el caso precisamente de Cort\u00e9s Guadarrama<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> cuya<\/span><span data-contrast=\"auto\"> aproximaci\u00f3n es a<\/span> <span data-contrast=\"auto\">partir <\/span><span data-contrast=\"auto\">de la historiograf\u00eda <\/span><span data-contrast=\"auto\">de la <\/span><span data-contrast=\"auto\">literatur<\/span><span data-contrast=\"auto\">a, con especial<\/span><span data-contrast=\"auto\"> inte<\/span><span data-contrast=\"auto\">r\u00e9s en los<\/span><span data-contrast=\"auto\"> quiebres que se producen por la influencia de un discurso providencialista<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">El<\/span><i><span data-contrast=\"auto\"> Tratado breve de medicina y de todas las <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">enfermedades<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">, por un lado, <\/span><span data-contrast=\"auto\">salvo que se trate de una biblioteca especializada en temas de la historia de la medicina o historia virreinal, <\/span><span data-contrast=\"auto\">no es <\/span><span data-contrast=\"auto\">un material <\/span><span data-contrast=\"auto\">muy <\/span><span data-contrast=\"auto\">com\u00fan<\/span><span data-contrast=\"auto\">; por otro, es de las pocas obras que se sal<\/span><span data-contrast=\"auto\">ieron<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de la tradici\u00f3n <\/span><span data-contrast=\"auto\">con la que se emple\u00f3 <\/span><span data-contrast=\"auto\">la imprent<\/span><span data-contrast=\"auto\">a<\/span> <span data-contrast=\"auto\">novohispana<\/span> <span data-contrast=\"auto\">durante el<\/span><span data-contrast=\"auto\"> siglo <\/span><span data-contrast=\"auto\">XVI<\/span><span data-contrast=\"auto\">:<\/span> <span data-contrast=\"auto\">consagrada <\/span><span data-contrast=\"auto\">a publicar materiales<\/span><span data-contrast=\"auto\"> religiosos<\/span><span data-contrast=\"auto\"> (d<\/span><span data-contrast=\"auto\">octrinas, catecismos)<\/span><span data-contrast=\"auto\">, para <\/span><span data-contrast=\"auto\">adoctrinamiento<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y vocabularios<\/span><span data-contrast=\"auto\"> y gram\u00e1ticas<\/span> <span data-contrast=\"auto\">en <\/span><span data-contrast=\"auto\">distintas <\/span><span data-contrast=\"auto\">lenguas ind\u00edgenas que ayudar<\/span><span data-contrast=\"auto\">an<\/span><span data-contrast=\"auto\"> a las \u00f3rdenes mendicantes a la conversi\u00f3n de los<\/span><span data-contrast=\"auto\"> pueblos originarios.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Es m\u00e1s, para <\/span><span data-contrast=\"auto\">Cort\u00e9s Guadarrama<\/span> <span data-contrast=\"auto\">no se le hab\u00eda hecho justicia a fray Agust\u00edn Farf\u00e1n, pues el gran autor estudiado<\/span><span data-contrast=\"auto\"> en estos temas de<\/span> <span data-contrast=\"auto\">la historia de la medicina es Francisco Hern\u00e1ndez<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u2013t<\/span><span data-contrast=\"auto\">an es as\u00ed que su obra<\/span><span data-contrast=\"auto\"> completa<\/span> <span data-contrast=\"auto\">est\u00e1 <\/span><span data-contrast=\"auto\">digitalizada <\/span><span data-contrast=\"auto\">por<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la Universidad Nacional Aut\u00f3noma de M\u00e9xico.<\/span><span data-ccp-props=\"{}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">As\u00ed, el investigador del IILL-l cit\u00f3 otros <\/span><span data-contrast=\"auto\">autores como Francisco Bravo y Alonso L\u00f3pez de Hinojo<\/span><span data-contrast=\"auto\">sos<\/span><span data-contrast=\"auto\">.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">E<\/span><span data-contrast=\"auto\">l gran a<\/span><span data-contrast=\"auto\">usente<\/span><span data-contrast=\"auto\"> era Farf\u00e1n\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, quien primeramente public\u00f3 un <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Tratado b<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">reve de <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">a<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">natom\u00eda y <\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">c<\/span><\/i><i><span data-contrast=\"auto\">irug\u00eda<\/span><\/i> <span data-contrast=\"auto\">(1579). Incluso, el <\/span><span data-contrast=\"auto\">t<\/span><span data-contrast=\"auto\">ratado <\/span><span data-contrast=\"auto\">de <\/span><span data-contrast=\"auto\">1592 tuvo tanto \u00e9xito que en <\/span><span data-contrast=\"auto\">1610 se reedit\u00f3.<\/span><span data-contrast=\"auto\"> Y la historiograf\u00eda agustiniana de la \u00e9poca afirma que no hab\u00eda un solo hogar en la Nueva Espa\u00f1a donde no estuviese el <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Tratado breve de medicina<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201cLlegu\u00e9 al <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">Tratado breve de medicina<\/span><\/i> <span data-contrast=\"auto\">por ese amor que <\/span><span data-contrast=\"auto\">tengo por la<\/span><span data-contrast=\"auto\"> demonolog\u00eda, la alquimia y la astrolog\u00eda de otros tiempos<\/span><span data-contrast=\"auto\">. Con estos gustos no iba a tardar en aterrizar en el arte de la medicina<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, expres\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> el investigador.<\/span> <span data-contrast=\"auto\">Adem\u00e1s<\/span><span data-contrast=\"auto\">, el que salga nuevamente a la luz e<\/span><span data-contrast=\"auto\">n<\/span><span data-contrast=\"auto\"> plena pandemia por la <\/span><span data-contrast=\"auto\">Covid<\/span><span data-contrast=\"auto\">-19 <\/span><span data-contrast=\"auto\">cobr\u00f3 un mayor significad<\/span><span data-contrast=\"auto\">o<\/span><span data-contrast=\"auto\">, \u201cparece un mal chiste<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de <\/span><i><span data-contrast=\"auto\">marketing<\/span><\/i><span data-contrast=\"auto\">, es como si<\/span><span data-contrast=\"auto\"> quisi\u00e9ramos tratar de encontrar respuestas en cualquier parte e inclus<\/span><span data-contrast=\"auto\">o<\/span><span data-contrast=\"auto\"> hurg\u00e1ramos en nuestro pasado m\u00e1s remoto<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">En <\/span><span data-contrast=\"auto\">su <\/span><span data-contrast=\"auto\">opini\u00f3n<\/span><span data-contrast=\"auto\">, esta pandemia ha demostrado que en muchos sentidos no estamos <\/span><span data-contrast=\"auto\">mejor <\/span><span data-contrast=\"auto\">preparados<\/span><span data-contrast=\"auto\"> que las sociedades antepasadas<\/span><span data-contrast=\"auto\"> \u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\">las de hace 500 a\u00f1os<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u2013<\/span><span data-contrast=\"auto\"> para encarar una pandemia. <\/span><span data-contrast=\"auto\">Para muestra cit\u00f3 a quienes creen que se trata de una teor\u00eda de la conspiraci\u00f3n<\/span> <span data-contrast=\"auto\">y<\/span><span data-contrast=\"auto\"> las agresiones al personal de la salud<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> como si ello<\/span><span data-contrast=\"auto\">s<\/span> <span data-contrast=\"auto\">fueran los responsables de <\/span><span data-contrast=\"auto\">propaga<\/span><span data-contrast=\"auto\">r<\/span><span data-contrast=\"auto\"> la enfermedad.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">\u201cPor supuesto que<\/span><span data-contrast=\"auto\"> hay un arsenal tecnol\u00f3gico al servicio de la ciencia m\u00e9dica<\/span><span data-contrast=\"auto\">, pero en la superstici\u00f3n, en el amparo<\/span><span data-contrast=\"auto\"> de<\/span><span data-contrast=\"auto\"> lo divi<\/span><span data-contrast=\"auto\">no, parece que no somos muy diferentes de nuestros antepasados <\/span><span data-contrast=\"auto\">que en<\/span><span data-contrast=\"auto\">cararon distintas pestilencias.\u201d<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"auto\">Para <\/span><span data-contrast=\"auto\">concluir<\/span><span data-contrast=\"auto\">,<\/span><span data-contrast=\"auto\"> exp<\/span><span data-contrast=\"auto\">uso <\/span><span data-contrast=\"auto\">que <\/span><span data-contrast=\"auto\">e<\/span><span data-contrast=\"auto\">l estar<\/span><span data-contrast=\"auto\"> ante esa<\/span><span data-contrast=\"auto\"> indefensi\u00f3n <\/span><span data-contrast=\"auto\">Farf\u00e1n lo comp<\/span><span data-contrast=\"auto\">ens\u00f3<\/span><span data-contrast=\"auto\"> con <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201c<\/span><span data-contrast=\"auto\">mucho providencialismo<\/span><span data-contrast=\"auto\">, p<\/span><span data-contrast=\"auto\">r\u00e1cticamente<\/span><span data-contrast=\"auto\"> lo que se hac\u00eda <\/span><span data-contrast=\"auto\">en sus tiempos <\/span><span data-contrast=\"auto\">era ayudar a bien morir<\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">. En cierto sentido<\/span><span data-contrast=\"auto\">, <\/span><span data-contrast=\"auto\">\u201cnos vemos reflejados en ese pasado novohispano\u201d<\/span><span data-contrast=\"auto\">, cuando no queda m\u00e1s que adaptarse y seguir adelante con nuestras vidas en medio de una pandemia, tal y como lo hicieron los individuos de otros tiempos.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;335559731&quot;:708}\">\u00a0<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>El <em>Tratado breve de medicina<\/em> es ejemplo de c\u00f3mo se sentaron las bases de la \u201cmedicina ortodoxa\u201d, pues los m\u00e9todos curativos de las poblaciones originarias eran considerados \u201cher\u00e9ticos\u201d\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":1869,"featured_media":88745,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[61],"tags":[],"class_list":["post-88742","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-banner"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88742","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1869"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=88742"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88742\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":88798,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88742\/revisions\/88798"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/media\/88745"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=88742"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=88742"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uv.mx\/prensa\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=88742"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}